Overactief zenuwstelsel: hoe anxiety de stille motor is van overdrive
Het is half april 2022, één van de eerste warme lentedagen. Ik zit in de tuin: gezicht in de zon, kop thee naast me, een fijn boek op schoot. Klaar voor even een uurtje rust. Dacht ik.
Er zit een vervelende kriebel onder mijn huid, in mijn hoofd springen to-do’s en blogideeën omhoog en mijn handen pakken om de haverklap mijn mobiel. De blauwe lucht en het blije gekwetter van de vogels om me heen komen niet binnen. Gatver, nu rust ik nóg niet uit. Mijn lijf staat áán, mijn hoofd blijft druk.
Later die dag realiseer ik me: mijn autonome zenuwstelsel zat in de overdrive. Die combi-triggerstaat waarin ‘vecht en vlucht’-actie en ‘frantic freeze’-anxiety in elkaar haken en elkaar aanjagen, waardoor mijn systeem áán en mijn chillzone offline bleef.
Hoe komen we in zo’n overdrive terecht?
Anxiety als motor
Voor het antwoord op deze vraag beginnen we bij anxiety: die mix van angst, bezorgdheid en spanning die ons systeem een voortdurende, sluimerende onrust geeft en van binnenuit onder druk zet. Een mix die van het ene op het andere moment kan omschakelen van ‘licht nerveus’ naar blinde paniek. Wanneer deze anxiety structureel aanwezig blijft, raakt ons stress-systeem overbelast.
Ons stress-systeem in actie
Om anxiety verder te kunnen onderzoeken, is het belangrijk wat meer te begrijpen over ons stress-systeem en de rol van de stressstofjes cortisol en adrenaline. Normaal gesproken werkt ons stress-systeem via twee routes:
- de SAM-as (Sympatho-Adreno-Medullaire as), belangrijk voor de acute stressrespons;
- de HPA-as (Hypothalamus-Hypofyse-Bijnier-as), verbonden met langdurige stressregulatie.
Acute, fysieke stress activeert de SAM-as die adrenaline aanmaakt om direct te kunnen reageren (vechten of vluchten). Zodra het gevaar geweken is, helpt de HPA-as via het stofje cortisol normaal gesproken om onze binnenbalans te herstellen.
Waarom adrenaline en cortisol elkaar juist versterken bij chronische stress
‘Normaal gesproken’: wanneer een fysieke dreiging te lang aanhoudt óf wanneer psychologische stress chronisch wordt, raakt onze HPA-as ontregeld. De hoeveelheid cortisol in ons lichaam blijft stijgen, waardoor zijn natuurlijke remmende werking verdwijnt en ons systeem voortdurend op scherp blijft staan.
Met als resultaat dat ik op die zonnige lentemorgen in de tuin bleef zitten met gespannen spieren, kriebels onder mijn huid en een hoofd dat op volle toeren bleef draaien. Mijn amygdala (het alarmsysteem in mijn brein) registreerde mijn voortdurende onrust en dacht: ‘deze onrust is er niet voor niets’. Vanuit deze inschatting gaf het de opdracht om mijn SAM-as te activeren, die weer extra adrenaline aanmaakte. Wat weer voor extra cortisol zorgde.
Op deze manier gaan adrenaline en cortisol elkaar versterken in plaats van elkaar netjes in balans te houden. Het gevolg? Mijn, ons, jouw brein en lichaam raken gevangen in een aanhoudende staat van onrust en alertheid.
Hoe de vicieuze cirkel van overactief zenuwstelsel ontstaat
Er ontstaat een vicieuze cirkel: te veel cortisol veroorzaakt een gevoel van onrustige anxiety, die via de activatie van de SAM-as onze vecht-vluchtstaat versterkt en van die kant ook de overdrive in stand houdt. Anxiety wordt zo de motor én blijvende aanjager van onze overdrive. Hoe graag we ook willen, zonder bewuste interventie komen we hier niet uit. Ons autonome zenuwstelsel en ons stress-systeem zijn de baas in huis.
Hoe ontstaat anxiety?
Om te begrijpen waarom anxiety zo hardnekkig ons systeem beïnvloedt, is het belangrijk te weten hoe anxiety ontstaat en zich in ons systeem kan verankeren.
Een paar oorzaken van een hoog anxiety-niveau:
- Een op hol geslagen stress-systeem: stress-stofjes blijven te lang stromen en het lijf blijft ‘aan’, zoals je hierboven las in de uitleg over het stress-systeem en de rol van adrenaline en cortisol.
- Het onderdrukken van primaire emoties: wat niet gevoeld mag worden, blijft hangen als een secundair gevoel van anxiety. Denk hierbij aan boosheid, verdriet en jaloezie. Maar ook complexere emoties zoals ongemak, onmacht en onzekerheid, spijt, schuld en schaamte laten we het liefst in een nanoseconde onder de oppervlakte ‘verdwijnen’.
- Een minder ontwikkeld regelcentrum in ons brein: langdurige stress in onze kindertijd heeft invloed op de ontwikkeling van de rechter orbitofrontale cortex – het hersengebied dat helpt bij het reguleren van emoties, impulsen en aandacht. Wanneer dit gebied minder goed ontwikkeld is, hebben we later meer moeite met zelfregulatie en raken we sneller overprikkeld. Hierdoor ervaren we sneller stress en anxiety.
- Een verveeld brein: ons denkbrein zoekt ‘zorg’-gedachten om bezig te blijven en activeert zo onbedoeld ons stress-systeem.
- Het onderdrukt houden van oude, onverwerkte survivalstress (‘skippyballen’): dit zorgt voor sluimerende achtergrond-anxiety.
- Een disbalans in onze neurobiologische bouwstenen of in onze darmflora: zoals een tekort of overschot aan bepaalde neurotransmitters of hormonen en verstoringen in ons darmmilieu. Allemaal zijn ze van invloed op ons stress-systeem.
- Een aangeboren gevoelig stress-systeem als gevolg van prenatale stress.
Een verhoogd anxiety-niveau maakt ons systeem extra gevoelig voor de triggerstaat overdrive: de staat waarin ons zenuwstelsel actief blijft zonder te kunnen stoppen of ontspannen. En zodra anxiety zich structureel in ons fysieke systeem heeft genesteld, raken we sneller gevangen in dit bezig-blijven: pauzeren voelt onveilig, terwijl ons lijf tegelijkertijd om rust roept. De uitputting die hierbij ontstaat, herstellen we niet meer met een nachtje goed slapen of een paar weken vakantie. Deze vicieuze cirkel van niet-meer-kunnen-stoppen legt de voedingsbodem voor een toekomstige burn-out.
Hoe komen we uit deze vicieuze cirkel?
Tijd voor het goede nieuws. Anxiety is niet iets waar we machteloos tegenover staan. Met het merendeel van de oorzaken van anxiety kunnen we embodied werken, zowel in het moment als op een dieper niveau.
In dit artikel richten we ons op het anxiety-gedreven overdrive-moment zelf en de kracht van zelfregulatie. Afhankelijk van de mate waarin je systeem geactiveerd is, geef ik je hier twee mogelijke regulatieroutes:
Wanneer je merkt dat je onrustig bent en nog redelijk bij jezelf kunt blijven, volg dan regulatieroute 1. Wanneer je merkt dat je lijf opgejaagd is en rust nemen onmogelijk voelt, kies dan voor regulatieroute 2.
Regulatieroute 1:
- Stop voor vijftien minuten met wat je aan het doen bent en ga met je aandacht je lijf in:
- Ontspan bewust je spieren.
- Vertraag je ademhaling (bijvoorbeeld vier tellen in, zes tellen uit of de box-ademhaling).
- Voel je voeten, je zitknobbels op de stoel en je rug tegen de rugleuning.
- Stel jezelf de vraag: welke emotie voel ik ónder deze anxiety-onrust?
Door deze emotie rustig toe te laten en uit te laten golven, help je je zenuwstelsel alsnog terug naar zijn chillzone. Blijf deze oefening herhalen zo vaak als nodig is: je zult merken dat je systeem gaandeweg minder snel in de overdrive schiet.
Regulatieroute 2:
- Stop met wat je aan het doen bent en zet je pauze-timer op dertig minuten.
- Doe een lichte fysieke activiteit die de fysieke top van je adrenaline weghaalt, zoals een lichte intervaltraining of een licht inspannend werkje in de tuin.
- Wanneer je merkt dat je lijf wat rustiger wordt, stel jezelf de vraag: welke emotie voel ik ónder deze anxiety-onrust?
- Surf deze emotie belichaamd in je lijf. Wees niet verrast wanneer een dieperliggende emotie zich meldt. Laat deze emotie toe, ook als je niet precies weet waar die vandaan komt.
- Doe wanneer nodig tussendoor een embodied compassie-oefening om je autonome zenuwstelsel de fysieke veiligheid te geven die het hierin nodig heeft. Een voorbeeld van zo’n oefening: strijk stevig en met aandacht over allebei je bovenarmen. Van boven naar beneden. Laat, terwijl je dit doet, je emoties opkomen en weer rustig wegebben.
Heb je een regulatieroute afgerond en is de rust in je lijf, je emoties en je denken teruggekeerd? Stel jezelf dan de vraag ‘wat heeft mijn systeem nu nodig’ en geef gehoor aan het antwoord dat vanuit je lijf komt.
Wanneer overdrive complex wordt: meerdere oorzaken tegelijk
Nu kunnen de verschillende oorzaken van anxiety elkaar oproepen en versterken, wat weer een extra verstorend effect heeft op ons stress-systeem. Dit zorgt ervoor dat het meer duurzaam reguleren van de overdrive geen snelle oplossing biedt. Het vraagt om een zorgvuldige, holistische benadering en een verdere verdieping in embodiment-werk.
Een voorbeeld van zo’n complex-aan-oorzaken uit de praktijk:
Een coachee heeft net een groot project afgerond. Wekenlang heeft ze onder hoge druk gefunctioneerd – doorgaan, afvinken, scherp blijven. Nu dit alles achter de rug is, heeft ze eindelijk een paar dagen vrij. ‘Lekker even bijkomen’, denkt ze.
Helaas. In plaats van lekker te chillen, merkt ze hoe haar lijf áán blijft staan. Haar schouders zitten vast, haar ademhaling is hoog en in haar hoofd draaien de radartjes nog steeds overuren.
Eerst probeert ze haar onrust te negeren. “Kappen nu. Even niks. Klaar!” Ze spreekt zichzelf streng toe. Tegelijkertijd voelt ze een vlaag van irritatie en verdriet – gevoelens die ze tijdens het project eerder had en op dat moment vakkundig wegduwde: “Dit kan ik nu niet gebruiken.” En nu? Nu komen ze alsnog op de koffie.
En er gebeurt meer. Steeds wanneer ze op de bank zit, begint haar hoofd te malen: heb ik wel het juiste opgeleverd? Ben ik niet iets vergeten? Wat zal mijn opdrachtgever ervan vinden? Ze weet ergens best dat het project goed is verlopen, maar haar brein -verveeld zonder de gebruikelijke drukte- blijft zoeken naar iets om zich in vast te bijten. En dat ‘iets’ vindt het in het creëren van piekergedachten.
Die avond krijgt ze buikpijn. En niet voor het eerst. Haar spijsvertering is al maanden van slag. Tijdens het project voelde ze zich steeds vaker prikkelbaar, ze heeft vage klachten en slaapt al weken slecht. Alsof haar hele systeem uit balans is. En nu ze vrij heeft, lijkt het alleen maar erger te worden.
Tijdens haar Embodiment-sessie over deze blijvende onrust komt een oude herinnering naar boven. “Denk nou toch eens ná, ik heb het je nu al drie keer uitgelegd!” De scherpe stem en boze ogen van haar moeder, ongeduldig boven een opengeslagen wiskundeboek. Opnieuw voelt ze haar adem stokken en haar lichaam bevriezen. Opnieuw heeft ze dat intense gevoel van schrik en tekortschieten. En ze begrijpt: die oude overweldigende survivalstress van toen zit nog steeds in haar lijf.
Nu vallen alle puzzelstukjes in elkaar. Haar door het project opgejaagde stress-systeem, haar onderdrukte emoties, haar brein dat zich verveelt en extra onrust creëert, haar fysieke disbalans én deze oude survivalstress die in haar autonome zenuwstelsel is opgeslagen. Geen wonder dat ze niet kon ontspannen.
Hoe je oude survivalstress kunt rewiren (voor rust op de lange duur)
Anxiety -en daarmee de overdrive- is negen van de tien keer verbonden met oude opgeslagen survivalstress en een verminderd vermogen tot emotieregulatie. Om hier effectief mee te kunnen werken, moeten we alle niveaus meenemen – onze gedachten, herinneringen en overtuigingen, onze emoties, fysieke sensaties en gedrag. En meer, ook de alles verbindende laag van onze neurobiologie.
Binnen Embodiment Coaching komen we hiermee op het terrein van rewiren, een belangrijk onderdeel van de opleiding tot Embodiment Coach. Een subtiel proces waarin we stap voor stap oude opgeslagen survivalstress doorvoelen, nieuwe en gezonde zenuwstelselroutes aanleggen en oude stresspatronen herschrijven.
Alleen door onze coachees op al deze niveau’s te begeleiden, helpen we anxiety -die hardnekkige, stille motor van de overdrive- meer tot rust te komen.
Wil je hier meer over weten? Lees dan eens mijn blog Superman of de blog Prullenbak, waarin ik laat zien hoe je hiermee in de praktijk kunt werken.
Voor professionals
Ben jij een ervaren coach, trainer of therapeut en wil je leren hoe je deze anxiety-gedreven overdrive op embodied niveau zelf kunt herkennen, reguleren en rewiren? Dan ben je van harte welkom in de School voor Embodiment.
- 26 oktober 2026: dagworkshop Embodiment Coaching voor professionals.
- 18 januari 2027: start Opleiding tot gecertificeerd Embodiment Coach.
Heb je vragen over dit artikel of over het aanbod van de School? Stuur me dan een berichtje.